Abituriyentlərin ali məktəblərə müsabiqədənkənar qəbuluyla bağlı birinci şərt şəxsin Respubika fənn olimpiadalarında, Beynəlxalq olimpiadalarda qalib olması, mütləq “Sabahın alimləri” layihəsində uğur qazanmasıdır. Beynəlxalq olimpiada qalibləri istədikləri ixtisası seçmək hüququna malikdirlər. Respublika olimpiadası qalibləri yalnız qazandığı fənnə uyğun olan ixtisaslar üzrə qəbul oluna bilirlər (məsələn: riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya, informatika, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı, tarix, coğrafiya). Şəffaflıq olsa şərtlər məqbul və yetərli sayıla bilər. Amma belə deyil. Niyə? Çünki qəbul haqqı qazanmanın gerçəkləşməsini son illər keçirdikləri imtahanlara görə qalmaqallı imic qazanmış bir qurum təmin edir: ARTİ-Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu. Təşkilatçı və cavabdehlər direktor müavini F.Qarayev və Xüsusi istedadlı uşaqlarla işin təşkili şöbəsidir. 5-10 nəfər. Kiçik bir heyət (heyətin içində daha məhdud sayda seçilmiş insan), o heyətin seçdiyi (seçim meyarları bir ayrı mövzudur) köməkçi şəxslər. Qaydalar, şərtlər pozulur, istisnalar çoxluq təşkil edir, işə haram qatılır. Sonda qəbul imtahanında yüksək bal toplasa da sevib seçdiyi ixtisasa qəbul ola bilməyən abituriyetin haqqı, hüququ pozulur. Çünki imtahandankənarlar artıq yerləri zəbt ediblər. Məsələn, bu il bu rəqəm 700 olub, hamısı da dövlət hesabına təhsil və ən yaxşı universitetlər, ən yaxşı fakültələr. 700-ün arxasında nələr var, açılsa, məhkəməlik işdir. Qurulan sistem deyil, hörümçək torudur. Proses şəffaf, seçim obyektiv, təşkilatçılar tərəfsiz, müəllimlər ədalətli olsa, olsun müsabiqədənkənar. Olsa, olsun! Olmasa olmasın!
Əlavə olaraq, ETN tələb edir, müsabiqədənkənar qəbul üçün mütləq “Sabahın alimi” olmalısan. Nədən, niyə mütləq? Şagird çox savadlı, bilikli ola bilər, yenilikçi, ixtiraçı yox. Axı orta məktəb ixtiraçı yetişdirmir. Bu bacarıqdır, qabiliyyətdir, istedaddır. İstedadın olması isə bilikli olmaq demək deyil. “Sabahın alimləri” ildə 150-200 ixtiraçımı aşkar edir? Yazılması belə gülüş doğurur. İncə cizgilər var, aydınlanmalıdır. Bu məsələnin bi tərəfi. Digər tərəf, “Sabahın alimləri” müsabiqəsi o qədərmi şəffafdır ki, qalibi qalib kimi qəbul edilsin? Deyil. Niyə?
Qısaca açaq, dərin təhlil sonraya qalsın. Beləliklə, Beynəlxalq Elm və Mühəndislik Sərgisi (ISEF) çərçivəsində Azərbaycanda illik büdcəsi 200 min manat olan “Sabahın alimləri” müsabiqəsinə hər il yüzlərlə layihə təqdim olunur. Tələblərə uyğundursa, qeydiyyat problemsiz həll edilir. Layihələri uşaqlar deyil, elmi rəhbərlər hazırlayırlar, şagirdlərin adından. Bu işlə məşğul olan, bunu gəlir mənbəyinə çevirən xüsusi şəxslər, “rəhbərlər” var ki, təşkilatçılarla əlbirdirlər. Onlar internet üzərindən əldə etdikləri maraqlı ideyaları layihəyə çevirir, kiçik əlavələr edərək onları yeni kimi təqdim edirlər. Alimlərlə işbirliyi qurur, onların elmi işlərinə əsaslanan layihələr hazılayır, uşaqlara əzbərlədirlər. Yaxud illər öncə müsabiqəyə təqdim etdikləri işləri təkmilləşdirib, yeniləyirlər. Ən pisi, bu rəhbərlərin çoxu müsabiqənin münsiflər heyətinin üzvləridir. Qaliblərin çox az hissəsi gerçək ideya və layihə müəllifləridir. Müsabiqədənkənar qəbul üçün “sabahın alimləri”ndə qalibiyyət şərt olmasa, bəlkə də müsabiqə daha şəffaf keçirilər. Azərbaycanda baş verənlər Amerikaya çatdırılsa (final sərgisi orada keçirilir), əlbət əməkdaşlıqdan imtina edərlər. Bəlkə də etməzlər. Bizimnkilər oraları da “abıra salıblar”.
Qayıdaq olimpə aparan yola. Kimin yaxınında olimpiada qalibi olub universitetə müsabiqədənkənar qəbul olan abituriyent varsa ondan soruşsun. Sizə güvənirsə haqqın yolunu tanıdacaq. Güvənmirsə də, problem deyil, biz varıq.
Qeyri rəsmi olaraq olimpiadalara hazırlıq mərkəzi var. Rəsmi qurum kimi yaratmaq mümkün olmayıb. Daha doğrusu dövlət səviyyəsində iki dəfə yaradılıb, uğursuz alınıb, ləğv edilib. Hazırda üçüncü cəhd edilir. Olimpiadaya hazırlıq məktəbi ARTİ-dədir. Tətildən-tətilə uşaqlar məşğələlərə gəlirlər. Qalan vaxtlarda kurs müəllimləri şagirdlərinə pullu hazırlıq dərsləri keçirlər, repetitor kimi. Olimpiyaçılar da orda “yetişir”. 8-9 sinif olimpiada qalibləri, fərqlənən şagirdlər arasında seçim imtahanı keçirilir. Əslində fərqlənənlər yox, fərqləndirilənlər arasından fərqləndirilənlər olur . Sistem idarəçiləri kimlərin seçiləcəyini öncədən bilirlər. Seçilənlər savadsızlar olmur, amma yiyəsiz də olmurlar. Test bankı yoxdur. Əksəriyyət sualları kimn hazırladığını, kimin münsif olduğunu bilir. Sualı hazırlayan müəllim olimpiadaya hazırlıq sinfinə dərs deyir, olimpiadada iştirak edir, koordinasiya aparır. Koordinasiyada şagirdin balını artırır. Cavabların oxunması gizli deyil, hətta kənar şəxslər sistemə daxil ola bilir. Belə də olimpiada olarmı? Bunu məsul şəxs Fuad Qarayev, nazir Emin Əmrullayev bilmirmi? Sistemi özləri qurublar! Olimpiada lotoreya deyil, kimin bəxti gətirdi tələbə olsun.
Bəli, hədəf universitetə imtahansız qəbul olduğundan valideynlər heç nədən çəkinmirlər. Olimpiada qalibi oldun, universitetdə yerin hazırdır. “Dabro” oldu olimpiada birinciliyi sənindir. “Dabro” var, “Sabahın alimləri”nin qapıları taybataydır, liseylərdə yerin baş köşədədir. Beynəlxalq olimpiada istəyirsən, buyur, yerin hazır. Yəni ali məktəbə müsabiqədənkənar bütün yollar ARTİ-dən keçir, komandanın əlindən. Komanda üzvləri zombi kimi yuxarıdan gələn əmr və tələblərini sadəcə yerinə ytirirlər. Hə, sonda “mükafat”la ev, maşın almaq, işi evi kimi idarə etmək var.
Olimpiadalara milyonlar ayrılır, müəyyən hissə xərclənir. Böyük layihələr əli böyük adamların ətəyində olan şəxslərə tapşırılır. Maaşı maaş, mükafatı mükafat, qazancı qazanc. Qazanc az deyil, özünə, bacına ev ala bilərsən, iki ildən bir maşın təzələyərsən, ezamiyyətlə hər il Amerikaya, Avropaya gedə bilərsən. Hamısı da eyni adamlar. Soruşan yoxdur niyə? Çünki soruşasıların da öz marağı var. Korrupsiya!
Digər məsələ. Deyək ki, şagird yaxşı oxuyur, riyaziyyatı çox gözəl bilir, suallarla öncədən tanış deyil, münsif müəllimlə hər hansı formada əlaqəsi yoxdur. Yəni olimpiada qalibi olduğundan riyaziyyat fakültəsində təhsil almaq haqqıdır. Şəxs imtahansız qəbul olunur. Bir fənni bilir və tələbə adı qazanır. Bəs adi qayda ilə imtahan verənlər niyə 4-5 fəndən testdən keçməlidir? Ayrı-seçkilik deyilmi? Hanı ədalət? Yoxdur. Bəlkə hər abutiriyent bir fəndən imtahan versin, yüksək bal yığanlar da tələbə olsun. Təhsil onsuz da ağlar gündədir, biryolluq məhv olsun.
Olimpiadalardan yazdıq. Lisey və gimnaziyalara qəbulu da eyni şəxslər eyni qaydada aparırlar. Sualları kurs rəhbərləri və repetitorlar hazırlayırlar, öndə gedən liseylərə də onların şagirdləri qəbul olunurlar. Sadəcə liseyə qəbul universitetə qəbul deyil deyə nisbətən sakit keçir. Minlərlə yerin hamısını satmaq olmaz ki. Burda alıcı valideynlər deyil, lisey və gimnaziya rəhbərləridir. Xatırlayırsızsa, ötən il qəbul sualları imtahandan qabaq yayılmışdı. Amma bunun üçün kimsə cəzalanmadı. Adam özü-özünü niyə cəzlandırsın ki…
İmtahandankənar qəbul nədən qaynaqlandı? DİM-lə Təhsil nazirliyi arasındakı münaqişəni səngitmək üçün. ETN-ə müəyyən faiz maraqlı olduqları şəxsləri qəbul etdirə bilmək imkanı yaradıldı. Şans verildi. Çörəyi böldlər. Haqsızıqmı?
Çıxış yolu. RFM suallarını hazırlamaq və Beynəlxalq olimpiadalara hazırlıq DİM-ə tapşırılsın. Sonda məqsəd tələbə adı qazanmaq deyilmi? DİM-də qəbula daha peşəkar yanaşma var. Və ya müsabiqədənkənar qəbul ləğv edilsin ki, bazar bağlansın. Pulu çox olan getsin özəldə oxusun. Olimpiada medalı almasın, sabahın alimi olmasın. Savadlı amma imkansız uşaqlar kənarda qalmasın. Bu il yüksək bal yığan neçə abituriyent qəbul ola bilmədi. Yazıqdı bu millət.